سوالات رایج و آنچه باید در مورد واکسیناسیون کرونا بدانیم

 

1.      چگونه بیمار می شویم و سیستم ایمنی بدن چگونه از ما محافظت می کند؟

عوامل بیماریزای عفونی متعدد وقتی وارد بدن انسان می شوند شروع به تکثیر کرده و سپس به بافتها و اندام های بدن گسترش یافته و سبب آسیب عملکرد اعضای مختلف در بدن می شوند. این اختلال عملکرد به شکل های مختلف خود را نشان می دهد و مشخص می کند که فرد بیمار شده است و نشانه های بیماری مانند تب، بی اشتهایی، سردرد، اسهال و سرفه و تنگی نفس ظاهر می شوند. از طرف دیگر سیستم ایمنی بدن بر اساس ماهیت خود شروع به مقابله می نماید و تغییراتی می کند تا بتواند جلوی انتشار بیشتر بیماری را بگیرد. آماده شدن سیستم ایمنی برای جلوگیری از رشد عامل بیماری به طور معمول حدود 10 روز طول می کشد لذا فرصت از دست رفته و بیماری آنقدر پیشرفت کرده که دیگر دیر شده و بیماری بروز کرده است.

در خیلی از بیماریهای عفونی اگر فرد از بیماری بهبود بیابد سیستم ایمنی بدلیل حافظه ایجاد شده در دفعات بعد که آن عامل بیماریزا بخواهد وارد بدن شود خیلی سریع فعال می شود و قبل از اینکه دیر شود و بیماری پیشرفت کند خیلی سریع سبب نابودی عامل بیماریزا شده و فرد سالم می ماند.

در زمان های قدیم که واکسنی وجود نداشت انسان ها مبتلا به بیماری می شدند تعداد زیادی از آنها می مردند و یا دچار معلولیت می شدند و مابقی که بهبود پیدا می کردند ، نسبت به آن بیماری  ممکن بود تا مدتی یا برای همه عمر مصون و ایمن شوند.

 

2.      واکسن چیست و چه نقشی در سلامت مردم دارد؟

واکسن ها در واقع حاصل پیشرفت علم و دانش هستند. با روش های بسیار دقیق عامل بیماریزا را تغییراتی می دهند که نتواند سبب بیماری بشود ولی خاصیت تحریک سیستم ایمنی را داشته باشد. در این حالت وقتی برای  فردی  واکسن تجویز می شود ،  به سیستم ایمنی فرد فرصت داده می شود تا خودش را آماده کند و حافظه ایمنی ایجاد کند تا اگر در روزها یا ماههای آینده با عامل بیماریزای اصلی مواجه شد به سرعت جلوی تکثیر و بیماریزایی آن را بگیرد و فرد همچنان سالم بماند. این اصل اساسی در ایجاد مصونیت و ایمنی انسان است. پس ما انسانها دو راه در پیش رو داریم یا اینکه رنج بیماری را متحمل شویم و به طور طبیعی با دادن تلفات و تحمل درد و رنج بیماری نسبت آن بیماری مصونیت پیدا کنیم و یا اینکه با واکسن زدن قبل از مبتلا شدن خودمان را ایمن کنیم و بدون تحمل رنج و تلفات بیماری به همان میزان مصونیت و ایمنی برسیم.

تجربه COVID-19 نشان داد که برای رسیدن به ایمنی و مصونیت طبیعی باید تلفات و مرگ و میر بسیار بدهیم تا بعد از چند سال بتدریج بیماری کاهش یابد ولی با واکسیناسیون وسیع می توانیم جلوی پیشرفت و گسترش بیماری را بگیریم و سلامت جامعه را حفظ نماییم.

 

3.      واکسن ها چگونه تولید می شوند؟

روش های معمول که سالیان طولانی مورد استفاده برای تولید واکسن بود عبارت بودند از تکثیر عامل بیماریزا (باکتری یا ویروس) و سپس غیر فعال کردن یا کشتن آن و یا ضعیف کردن و از بین بردن قابلیت بیماریزایی آن. مثال برای واکسن های کشته یا غیر فعال شده می توان از واکسن سیاه سرفه یا آنفلوانزا نام برد و برای واکسن زنده ضعیف شده می توان از واکسن فلج اطفال یا سرخک نام برد. گاهی عامل بیماریزا از خود سم تولید می کند که آن سم سبب علایم بیماری می شود و برای تولید واکسن سم آن میکروب را غیر فعال می کنند مثل واکسن دیفتری یا کزاز.

روش های جدیدتر تولید واکسن با روش های پیچیده تر انجام می شود که بخشی از میکرو ارگانیسم که سبب تحریک سیستم ایمنی می شود را جدا می کنند و آن را بعنوان واکسن استفاده می کنند مثل واکسن هپاتیت ب. در روش های جدیدتر ویروس های غیر بیماریزا را بعنوان حامل(Vector) بخشی از میکروارگانیسم مورد نظر استفاده می کنند و سبب تحریک سیستم ایمنی می شوند. واکسن علیه بیماری ابولا در آفریقا مثال این روش است. در جدیدترین روش تولید واکسن بخشی از ژن ویروس که سبب تحریک سیستم ایمنی می شود شناسایی و آن را بدون استفاده از ویروس حامل بعنوان واکسن استفاده می کنند که به این نوع واکسن ها اصطلاحا واکسن های  تهیه شده با روش های مهندسی ژنتیک می گویند.

در تولید واکسن علیه بیماری کرونای جدید یا کووید 19 از همه روش های مختلف تولید واکسن استفاده شده است و کمپانی های مختلف هر کدام از یک روش برای تولید واکسن استفاده کرده اند. 

4.      چگونه از موثر بودن و بی خطر بودن واکسن ها اطمینان حاصل می شود؟

تولید واکسن یک کار بسیار دقیق و پیچیده علمی است و تحت نظارت و رعایت پروتکل های دقیق انجام می شود. محققین بعد از مطالعه دقیق روی عامل بیماری و شناخت نحوه بیماریزایی آن و یافتن بهترین حالت برای تحریک سیستم ایمنی بدن انسان، کار آزمایش نمونه تحقیقاتی واکسن را در آزمایشگاه انجام می دهند. در صورتیکه نتایج رضایت بخش بود مطالعه روی نمونه های حیوانی طبق استانداردهای تعیین شده انجام می شود. نمونه هاییکه بتوانند تاییدیه های اثربخشی و تحریک مناسب سیستم ایمنی در حیوان و بی خطر بودن را کسب کنند موفق می شوند مجوز ورود به مرحله مطالعات انسانی را دریافت نمایند. در نهایت طی چند مرحله آزمایش و واکسن زدن به افراد داوطلب و رعایت دقیق مرحله به مرحله، یک واکسن می تواند به دنیا معرفی شود.

دستگاه های نظارتی متعددی داخل و خارج از کمپانی تولید کننده واکسن وجود دارند که بر رعایت ضوابط و نتایج مرحله به مرحله نظارت دارند. بسیاری از اوقات دهها نمونه تحقیقاتی واکسن در حین طی مراحل مختلف تولید کنار گذاشته می شوند و دلیل آن عدم توانایی در اثبات اثربخشی کافی و یا بی خطر بودن است.

در کشورمان تمامی واکسن های تولید داخل و یا وارداتی از همین کانال های نظارتی عبور می کنند و سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، در نهایت تاییدیه و مجوز مصرف واکسن ها را صادر می نماید.

5.       آیا امکان ابتلا به ویروس کرونا پس از تزریق واکسن وجود دارد؟

بله ،‌ به چند علت:
ممکن است روز قبل از واکسیناسیون مبتلا شده باشد
درست در روز‌های ابتدایی دوز اول و قبل از ایمن شدن کامل به ویروس کرونا آلوده شود.
به ویروسی آلوده شود که جهش یافته باشد و واکسن در مقابل جهش کارایی نداشته باشد.
ایمنی لازم در بدن ایجاد نشود (به عنوان مثال وقتی می گوییم سینوفارم ۷۵ درصد اثربخشی دارد، یعنی ۲۵ درصد ندارد)

6.   آیا واکسیناسیون کووید ۱۹ می‌تواند باعث مثبت شدن تست کرونا شود و آیا فرد واکسینه شده ناقل ویروس است و باید مدت قرنطینه شود؟

خیر، هیچکدام از واکسن‌ها باعث مثبت شدن تست PCR کووید۱۹ نمی‌شود. پس از تزریق واکسن هم فرد ناقل ویروس نیست و نیاز به قرنطینه ندارد. 

7.   پس از تزریق واکسن ماسک بزنیم یا نزنیم؟ آیا سایر نکات بهداشتی باید رعایت شود؟

بله باید همچنان ماسک بزنیم. بعضی افراد نخستین دوز واکسن را که می‌زنند گویا احساس آزادی می کنند و ماسک خود را یا برمی دارند و یا دیگر جدیت روز‌های قبل از واکسن را ندارند که بخشی از این افراد هم اکنون مهمان تخت‌های بیمارستان هستند.
پاسخ ایمنی دو هفته بعد از تزریق شروع می شود. افراد دو هفته بعد از تزریق دوز دوم به سطح ایمنی نسبی بر اساس اثربخشی نوع واکسن بین ۷۰ تا ۹۷ درصد می‌رسند که البته در افراد مختلف متفاوت است، اما افراد بعد از تزریق واکسن هم باید نکات بهداشتی را رعایت نمایند، زیرا اثر بخشی واکسن‌ها   ۱۰۰ در صد نیست و در واقع فقط از مرگ و میر و فرم شدید بیماری جلوگیری می‌کند و فرد واکسینه شده همچنان ممکن است به اشکال مختلف خفیف بیماری دچار شود.

8.       واکسن‌ها برای چه مدت در بدن ایمنی ایجاد می‌کنند؟

نمی‌دانیم مصونیتی که واکسن‌ها در بدن ما ایجاد می‌کنند چقدر دوام خواهد داشت. دیگر اینکه ممکن است گونه‌های جهش یافته ویروس که در مناطق مختلف دنیا شناسایی می‌شوند در برابر واکسن مقاوم باشند و آن‌ها را بی اثر کنند.

9.      واکسن‌ها در چند نوبت و چه مدت باید تزریق شوند؟

واکسن‌های موجود در سه نوبت تزریق می‌شوند:
دوز دوم اسپوتنیک حداقل سه هفته و حداکثر ۱۲ هفته
دوزدوم استرازنکا حداقل ۴ هفته و حداکثر ۱۲ هفته
دوز دوم سینوفارم و بهارات و برکت چهار هفته

دوز سوم همه انواع واکسن ها 3 ماه بعد از دوز دوم تزریق می شود.

10.  آیا محدودیتی در استحمام و ورزش پس از تزریق واکسن وجود دارد؟

خیر، محدودیتی بیان نشده است.

11.  آیا محدودیتی برای استفاده از دارو‌های قلبی دیابت و تیروئید وجود دارد؟

خیر، محدودیت بیان نشده است، غیر از دارو‌های سرکوب کننده ایمنی.

12.  واکسن کرونا برای چه کسانی ممنوع است؟

اگر سابقه عکس العمل آلرژیک شدید به هر یک از محتویات واکسن کرونا را دارند.
اگر هم اکنون بیمار هستند یا علائم کرونا دارند (البته پس از بهبودی و تایید پزشک می‌توانند واکسینه شوند) کسانی که به واسطه بیماری خاص از دارو‌های سرکوب کننده سیستم ایمنی استفاده می‌کنند.
 
افراد دارای تب بالای ۳۸ درجه یا مبتلا به کرونا

13.  افرادی که دارو‌های سرکوب کننده ایمنی استفاده می‌کنند چگونه می‌توانند واکسن کرونا تزریق کنند؟

با نظر پزشک خود و دو تا سه هفته قبل از واکسیناسیون باید داروی سرکوب ایمنی را قطع کنند

14.  آیا افرادی که مبتلا به نقص ایمنی هستند می‌توانند واکسن تزریق کنند؟

این افراد در خطر ابتلا به کرونا و جزو گروه‌های در اولویت واکسیناسیون هستند.

15.   آیا جوانان و افراد سالم به واکسن نیاز دارند؟

بله اگرچه اکثر افراد این بیماری را بدون مشکل طی می‌کنند، ولی همچنان خطر بیماری و احتمال بالای انتقال به سایر اعضای خانواده و همکاران و عوارض احتمالی ناشی از آن بسیار بالاتر از واکسن است و هیچکس در برابر ابتلا به نوع شدید بیماری مصون نیست.

16.  آیا بهبود یافتگان کرونا هم باید واکسن بزنند؟

بله برای تقویت مجدد سیستم ایمنی در مقابل کووید۱۹ توصیه می‌شود که بهبود یافتگان غیر بستری چهار هفته و در موارد شدید به بستری شده، بستگی به وضعیت بالینی فرد و نظر پزشک معالج تا ۱۰ هفته بعد از بهبودی به تزریق واکسن اقدام کنند.

17.  آیا منعی برای تزریق واکسن به گروه‌های سنی و جمعیتی مختلف وجود دارد؟

واکسن‌های کنونی عموما  ویروس زنده نیستند و حتی اگر ماهیت تکثیری داشته باشند مانند ژنوم تنها پیام پروتئین را منتقل می‌کنند. بنابراین این واکسن‌ها کاملاً ایمن و برای همه گروه‌های جمعیتی قابل استفاده اند (البته واکسن‌های کنونی هنوز در گروه سنی زیر 12 سال بررسی نشده اند)

18.  آیا کسی که علائم سرماخوردگی دارد لازم است قبل از تزریق واکسن تست PCR بدهد؟  

چون افتراق علائم سرماخوردگی و کرونا بسیار دشوار است، از طرفی در زمان ابتلا به کرونا تزریق واکسن ممنوع است، لذا بهتر است تست سی پی آر انجام شود و در صورت منفی بودن تست و به شرطی که علائم شدید وجود نداشته باشد، تزریق واکسن انجام شود.

19.   اگر به موقع برای دوز دوم یا سوم مراجعه نشود چه باید کرد؟

چون اکثریت قریب به اتفاق واکسن‌ها در دوز اول آنتی‌ژن جدیدی را وارد بدن و به سیستم ایمنی بدن عرضه می‌کند و در واقع دوزدوم باعث تقویت سیستم ایمنی بدن می‌شود.
اگر کسی دوز دوم یا سوم را به هر دلیلی فراموش  کرد یا دریافت نکرد، چند روز یا حتی چند هفته بعد از زمان دوره دوم حتما برای دریافت این دوز مراجعه کند، زیرا دوزدوم و سوم همانطور که گفته شد در ایمنی زایی نقش اساسی بازی می‌کند.

20.  آیا واکسن کرونا باعث ناباروری می شود؟

خیر، این مورد شایعه‌ای بیش نیست و تزریق واکسن ربطی به ناباروری ندارد.

21.  آیا واکسن کووید ۱۹ می‌تواند DNA را تغییر دهد؟

برخی از واکسن‌های موجود از نوع MRAN هستند، اما هیچ دلیلی وجود ندارد که این MRAN  بتواند DNA سلول انسان را تغییر دهد.  MRAN در واقع دستور ساخت یک نوع پروتئین خاص در بدن است. در تولید این نوع واکسن دستور ساخت بخشی از ویروس را که می‌خواهیم بر علیه آن آنتی‌بادی بسازد، به آن می‌دهیم.

22.  ترکیبات شیمیایی موجود در واکسن می‌تواند به دریافت کنندگان واکسن آسیب وارد کند؟

خیر. بی‌خطر بودن واکسن قبل از استفاده در جامعه در مطالعات حیوانی و انسانی بررسی می شود. سپس مجوز مصرف را کسب می‌کند.

23.   آیا کسی که آلرژی فصلی و آسم دارد می‌تواند واکسن تزریق کند؟  

آلرژی فصلی و آسم منع مصرفی برای تزریق واکسن نیست. افراد بدون آنکه نیاز باشد دوز اسپری‌های آبی کورتون خود را کاهش دهند، می‌توانند واکسن تزریق کنند.

24.  آیا خطر لختگی خون بر اثر تزریق واکسن کرونا به‌خصوص آسترازنکا وجود دارد؟

این خطر وجود دارد، اما احتمال آن بسیار ناچیز و کمتر از زمانی است که فرد بر اثر بیماری کرونا دچار لختگی خون می شود.

25.  آیا قبل و بعد از تزریق واکسن برای تخفیف علائم می‌توان مسکن خورد؟  

قبل از تزریق استفاده از استامینوفن، دارو‌های ضد التهاب غیر استروئیدی مانند ایبوپروفن ناپروکسن و همچنین آنتی‌هیستامین‌ها توصیه نمی‌شود.
 
استامینوفن ممکن است باعث کاهش پتانسیل ایمنی زایی واکسن شود. استفاده از آنتی هیستامین‌ها هم می‌تواند باعث پوشانده شدن علائم آنافیلاکسی بعد از تزریق واکسن شود. بعد از تزریق واکسن استفاده از استامینوفن و دارو‌های ضد التهاب غیر استروئیدی آنتی هیستامین‌ها برای کنترل عوارض منعی ندارد.

26. آیا انجام دادن تست PCR قبل از تزریق واکسن ضروری است؟

در افراد بی علامت نیاز به تست نیست.

27.  آیا سنجش سطح آنتی بادی بعد از تزریق واکسن برای اطلاع از میزان ایمنی ایجاد شده توصیه می‌شود؟

خیر به استناد بررسی‌ها و پروتکل‌ها کنونی توصیه نمی‌شود.

28. آیا حساسیت به پنی سیلین یا دارو و غذا‌های خاص منع مصرف واکسن محسوب می‌شود؟  

خیر ترکیبات واکسن متفاوت از ترکیب آنتی بیوتیک‌ها و مواد دارویی و غذایی است. با این حال قبل از واکسیناسیون حتماً با گروه پزشکی حاضر مشورت شود

29. آیا مصرف آنتی بیوتیک منع تزریق واکسن محسوب می‌شود؟  

آنتی‌بیوتیک عموماً در ابتلای افراد به عفونت‌های متفاوت تجویز می‌شود. چنانچه با نظر پزشک معالج آنتی‌بیوتیک در سه روز اخیر، تجویز شده یا همچنان علائم عفونت باقی است تا اتمام دوره درمان بهتر است تزریق واکسن به تعویق بیفتد.

30.  آیا افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی عروقی یا دارای استنت قلبی می‌توانند واکسن دریافت کنند؟

در این افراد منعی برای واکسیناسیون وجود ندارد ولی بهتر از تزریق واکسن با نظر پزشک معالج صورت گیرد.

31.  آیا افراد مبتلا به تشنج تحت درمان دارویی با یا بدون قطع دارو مجاز به دریافت واکسن هستند؟

این افراد با توجه به نوع تشنج، سابقه و نوع مصرف دارو صرفاً پس از کسب نظر پزشک معالج و نامه اجازه وی، می‌توانند واکسن دریافت کنند.