آموزش سلامت
فرآیندها
پیوندها



 










فصلنامه دیجیتال داوطلبان سلامت 


آمار بازدید کنندگان
بازديدکنندگان اين صفحه: 1135
بازديدکنندگان امروز: 286
کل بازديدکنندگان: 4806465
بازديدکنندگان آنلاين: 6
زمان بارگزاري صفحه: 0.8424 ثانيه
سوخت و ساز بدن در روزه داری

سوخت و ساز بدن در روزه داری
در دو دهه ی اخیر مطالعات متعددی روی کم غذایی و یا بی غذایی (Fasting) صورت گرفته و اثرات آن در سوخت و ساز بدن بررسی شده است. البته ذکر این نکته ضروری است که روزه داری اسلامی با انگیزه ی طاعت و بندگی خدا و اطاعت امر او و در کمال نشاط و آمادگی روحی صورت می گیرد؛ در حالی که Fasting غالباً در شرایط خاص روحی، روانی و محیطی اتفاق می افتد و لذا نمی توان نتایج این دو را یکسان فرض نمود و به یافته های مربوط به کم غذایی و یا بی غذایی برای بررسی تغییرات در روزه داری اسلامی استناد کرد.
در روزه داری اسلامی، انسان در فاصله ای افطار تا سحر این امکان را دارد تا با انتخاب غذای مناسب و آشامیدن آب و مایعات، به نیازهای اساسی بدن پاسخ درست و کافی بدهد؛ در حالیکه در Fasting غالباً این وضعیت وجود ندارد. همچنین در برخی از ادیان گذشته روزه داری حدود 24 ساعت طول می کشید، اما روزه داری در اسلام حتی در بلندترین روزهای سال حدود 17 ساعت طول می کشد.
یکی از وظایف اصلی مواد غذایی دریافتی، تامین انرژی مورد نیاز سلول های بدن است. کربوهیدرات ها، چربیها و پروتئین ها همگی می توانند در بدن انرژی تولید کنند، اما تولید انرژی مورد نیاز بدن وظیفه ی اصلی کربوهیدرات ها و یکی از وظایف چربی هاست. پروتئین ها به دلیل نقش ساختاری خود در بدن، مناسب تولید انرژی نیستند و به عنوان یک منبع گران انرژی از آن یاد می شود؛ هرچند که در گرسنگی های طولانی و پس از تخلیه ی منابع کربوهیدرات و چربی، چون سلول مغز و سیستم عصبی فقط از گلوکز( ساده ترین شکل کربوهیدرات) برای تولید انرژی استفاده می کنند، به ناچار برای تامین گلوکز مورد نیاز، پروتئین های موجود در بدن و بخصوص ماهیچه ها تجزیه شده و سبب تحلیل ماهیچه ها می شوند.
در حقیقت، وظیفه اصلی یک برنامه غذایی صحیح در ماه مبارک رمضان که در آن گرسنگی طولانی مدت وجود دارد، ممانعت و یا به حداقل رساندن بروز این حالت و تجزیه نشدن بافت ماهیچه ای است.
در برخی از منابع توصیه شده است که در ماه مبارک رمضان، افرادی که اضافه وزن دارند، بهتر است میزان دریافت مواد غذایی را نسبت به سایر ایام 20% کاهش دهند، که در این صورت پیروی از یک برنامه ی غذایی صحیح وکنترل شده، با سوزاندن و حذف چربی های اضافه در بدن، سبب کاهش وزن و در نهایت سبب بالا بردن سطح سلامت فرد و جامعه می شود؛ چرا که چاقی و اضافه وزن، منشا اصلی بسیاری از بیماری های متابولیک و غیرواگیر است. که متاسفانه مرگ ومیر بالایی را به خود اختصاص می دهند و این خود از فواید و تاثیرات مهم روزه داری در کنترل بیماری هاست.
سایر افراد که اضافه وزن ندارند، می توانند سطح دریافت انرژی روزانه ی خود را ماه رمضان مانند سایر ایام حفظ نمایند، که در این صورت در پایان ماه رمضان تغییر محسوسی در وزن آن ها ایجاد نمی شود. در کل می توان گفت که افزایش یا کاهش وزن افراد در پایان ماه مبارک، به عوامل مختلفی مانند: وضعیت اضافه وزن و چاقی فرد قبل از ورود به ماه رمضان، نحوه ی تغذیه فرد در این ایام وضعیت فعالیت های بدنی او در طول ماه بستگی دارد. به همین دلیل، در پایان ماه مبارک رمضان افرادی که به نکات توجه نمی کنند، به اضافه وزن مبتلا می شوند. این افراد ممکن است که از فواید معنوی این ماه بهره ی کافی برده باشند، اما خود را از بهره های جسمی این ماه محروم نموده اند.
علاوه بر این ، ایام ماه مبارک رمضان فرصت خوبی برای ترک رفتارهای نادرست(مانند: پرخاش کردن، ادای کلمات زشت و قسم خوردن ....) است. در سایه ی تمرین یک ماهه که این اعمال و رفتارها در طول روز کنار گذاشته می شوند، آمادگی لازم برای ترک دایمی آن ها نیز فراهم می شود و فرد می بیند که توان کافی برای ترک کامل این اعمال را در سایر ایام نیز دارد. در زیر مختصراً به برخی از این فواید اشاره شده است:
-    روزه ، عامل تقویت  اراده
-    روزه ، آموزش دهنده ی قناعت
-    روزه، عامل نظم و انضباط
-    روزه، عامل بازدارنده از گناه و کنترل شهوت
-    روزه، عامل صبر واستقامت
-    روزه، عامل درک رنج و آلام گرسنگان
-    روزه، عامل ترغیب به عبادت
روزه داری در گروههای ویژه
1.    کودکان و نوجوانان
خداوند متعال در آیه ی 183 سوره ی بقره با رعایت وضعیت جسمانی و تحمل انسان ها، روزه را برای همه کسانی که به سن تکلیف رسیده اند واجب نموده است. اما در عین حال در آیه ی 185 سوره ی بقره، کسانی را که به دلیل بیماری و شرایط خاص جسمانی از روزه داری آسیب خواهند دید و یا گرفتار رنج و عذاب می شوند، از انجام این تکلیف شرعی و الهی معاف نموده است. لذا دختران و پسرانی که به سن تکلیف نرسیده اند- به خصوص آنهایی که از نظر جثه کوچک و کم وزن هستند- بهتر است روزه ی کامل نگیرند. اما اگر مایلند در برنامه ی سحر و افطار شرکت کنند، می توان آن ها را تشویق کرد؛چون در این ایام، گرمی حضور اعضای خانواده در کنار سفره ی سحر و افطار و محیط سرشار از معنویت، آن ها را به وجد خواهد آورد و خاطره ی شیرینی برایشان خواهد بود و شروع خوبی برای شرکت دادن آن ها در واجبات دینی است. کودکان و نوجوانی که به سن تکلیف رسیده و توان جسمی کامل دارند و به عبارت دیگر، وزن و قد متناسب با سن خود را دارند، براساس تکلیف دینی باید روزه ی کامل بگیرند.



به این افراد چون در سن رشد هستند، توصیه می شود:
-    از مصرف زیاد مواد قندی ساده(زولبیا و بامیه و انواع شیرینی جات) خصوصاً در وعده ی سحری اجتناب نمایند، چون مصرف زیاد این مواد ابتدا سبب افزایش قندخون شده و در پی آن موجب افت قند خون می شود و توانایی یادگیری آن ها را در طول روز کاهش می دهد.
-    چون حجم معده ی آن ها نسبت به بزرگسالان کوچک است، پس باید به حجم غذای مصرفی آن ها دقت نمود و تا جای ممکن وعده های غذایی آن ها را اضافه نمود. در این افراد، یک افطار سبک و سپس گنجاندن وعده ی شام توصیه می شود.
-    آن هایی که سال نخست روزه داری را آغاز میکنند، به توجهات بیشتری نیاز دارند، رعایت تنوع و تعادل در استفاده از تمامی گروههای غذایی بسیار مهم و ضروری است و منابع خوب پروتئینی( انواع گوشت، ماهی و حبوبات) باید در برنامه ی غذایی آن ها گنجانده شود.
-    مواد غذایی مقوی و پرانرژی مانند خرما و موز باید در برنامه غذایی آن ها باشد.
-    از دریافت کافی گروه شیر و لبنیات در این افراد مطمئن شویم( حداقل دو وعده در روز).
-    در این دوران از مصرف انواع هله هوله ها و مواد غذایی کم ارزش، که فقط پرکننده حجم معده هستند باید خودداری گردد.
-    بعد از افطار براساس توصیه پزشک و متخصص تغذیه از شربت ها و قرص های ویتامین مناسب سن دانش آموز استفاده نمایند تا نگرانی های والدین برای ایجاد کمبودهای تغذیه ای در این ماه برطرف شود.



2.    زنان باردار و شیرده
یکی از سئوالات رایج زنان باردار این است که آیا روزه تاثیر نامطلوبی بر سلامت جنین آن ها دارد؟ به لحاظ فیزیولوژیکی شاید در وهله ی اول پاسخ این سوال مثبت باشد، چون روزه گرفتن با بالابردن سطح کتون بادی ها (موادی که در کاهش قندخون و به دلیل تجزیه ی چربی ها در خون مجتمع می شوند) می تواند به مغز، دستگاه عصبی و هوش جنین آسیب وارد نماید. اما بررسی های دهه ی اخیر نشان داده که روزه داری در مادران باردار بر هوش جنین تاثیر نامطلوب نداشته است.
در برخی از منابع دوره ی 9 ماهه ی بارداری را به سه دوره ی 3 ماه تقسیم نموده و در خصوص تاثیر روزه در این 3 دوره اعلام نظر نموده اند. با توجه به مقالات متعدد و بررسی های به عمل آمده، می توان گفت که گر جنین رشد خوبی داشته و وزن و فشار خون مادر، طبیعی باشد، کالری و مواد غذایی کافی( با مشورت متخصص تغذیه) دریافت نماید و بیماری خاصی نداشته باشد، با نظر موافق پزشک معالج می تواند روزه بگیرد.
در مادران شیرده نیز از آنجا که در 6 ماهه ی اول شیردهی، تنها منبع غذایی نوازد شیر مادر است و دیده شده که روزه داری سبب اختلال در شیردهی و به دنبال آن اختلال در وزن گیری کودک می گردد، بهتر است در این ایام از روزه داری خودداری نمایند، اما پس از این دوران با شروع تغذیه ی کمکی و به شرط این که مادر شیرده از برنامه ی غذایی صحیح پیروی نماید ، گرفتن روزه منعی ندارد.

3.    سالمندان
سالمندان اگر روزه می گیرند، باید مراقبت بیشتری کنند؛ چون کاهش میزان آب در بدن سالمندان و کاهش قند خون، ممکن است باعث سرگیجه شود و این گونه سرگیجه ها اگر موجب از حال رفتن و افتادن شود، برای سالمندان خطر آفرین است.
سالمندان عموماً از مشکلات دهان و دندان رنج می برند، لذا مصرف میوه ی رنده شده،شیر کم چرب ، انواع سوپ ها و آش ها در وعده های افطار و سحر و نوشیدن چای کمرنگ در فاصله ی افطار تا سحر برای آنان مفید است و می تواند تعاد آب و مواد معدنی را در بدن آنان برقرار کند.

الف- دیابت
بیماران مبتلا به دیابت نوع 1، دیابت دوران بارداری و دیابتی های کنترل نشده نباید روزه بگیرند، اما روزه داری برای بیماران دیابتی نوع 2 که دیابت آنان به وسیله ی رژیم غذایی کنترل شده مفید هم هست. افرادی که برای کنترل دیابت خود از قرص استفاده می کنند، اگر علایم افت قندخون را در طول روز داشتند ، باید فوراً روزه خود را افطار کنند.
بیماران دیابتی که روزه می گیرند، باید رژیم غذایی مخصوص خود را درافطار و سحر رعایت نمایند و در مصرف غذاهای شیرین که در مبارک رمضان در وعده ی افطار استفاده می شود، زیاده روی نکنند و میزان توصیه شده توسط متخصص تغذیه را مراعات نمایند.
برای کنترل بهتر قندخون توصیه می شود که این افراد قند خون قبل از سحر و بعد از افطار خود را چک کنند.
مواردی که در بیماران دیابتی روزه داری توصیه نمی شود و بهتر است روزه نگیرند:
-    اگر قند خون قبل از سحری بالاتر از 350 میلی گرم بر دسی لیتر باشد.
-    بیمار دیابتی که سحری نخورده باشد.
-    اگر برای کنترل دیابت، و لازم است در طول روز نیز قرص مصرف شود.
-    اگر انسولین تزریق می شود و در طول روز نیز باید تزریق داشته باشند.
-    اگر عوارض کلیوی، چشمی و... دیابت بروز کرده، بهتر است برای جلوگیری از عوارض بیشتر روزه نگیرند و با پزشک خود مشورت کنند.
ب. افراد مبتلا به پرفشاری خون
مبتلایان به پرفشاری خون خفیف تا متوسط می توانند روزه بگیرند و روزه داری به کاهش فشارخون آنان کمک می کند،اما باید با پزشک معالج خود برای داروهایشان مشورت کنند. برای مثال، مقدار داروهای مدر( ادرار آور) برای جلوگیری ازکم آبی باید کاهش یابد و داروهای بلند اثر مانند ایندرال و... باید در روز قبل از سحر استفاده شود.
-    افراد مبتلا به فشارخون بالا باید دریافت نمک، چربی( و در کشورهای غیراسلامی، الکل) خود را کنترل نموده و از کشیدن سیگار اجتناب نمایند. خوشبختانه تمامی این اعمال در ماه مبارک رمضان میسر است.
-    روزه برای افرادی که فشارخون شدید دارند و یا فشارخون آن ها بطور ناگهانی بالا می روند و کنترل شده نیست، توصیه نمی شود.
ج. بیماری قبلی- عروقی
روزه داری و رعایت یک برنامه ی غذایی صحیح با کاهش عوامل خطری مانند کاهش وزن کاهش سطح چربی های خون و نکشیدن سیگار، سبب پیشگیری از بروز بیمارهای قلبی و عروقی می شود. اما در مورد کسانی که به بیماری های قلبی و عروقی مبتلا هستند، موضوع متفاوت وحتما باید با پزشک معالج خود مشورت نمایند.
در حالت کلی، رعایت این موارد ضروری است:
-    بیمارانی که دچار گرفتگی رگ های قلبی هستند و دارو مصرف می کنند، ازآنجا که عدم مصرف دارو درزمان مقرر، زندگی آن ها را به مخاطره می اندازد، نباید روزه بگیرند.
-    بیماران قلبی باید به تداخلات دارو و غذا توجه نموده و به توصیه های پزشک معالج خود دقیقاً عمل نمایند.
-    بیماران قلبی که سابقه جراحی دارند، اگر پزشک معالج اجازه دهد، منعی برای روزه داری ندارند.

د. سردرد و سردردهای میگرنی و معمولی
سردرد می تواند علت های بسیاری داشته باشد، اما دلیل اساسی سردردهای مرتبط با روزه داری، ناشی از گرسنگی و افت قند خون، از دست دادن آب بدن، خواب ناکافی و قطع مصرف موادی است که وابستگی ایجاد می کنند(مانند کافئین و نیکوتین).
سردردهای میگرنی نیز در این دوران تشدید می شوند، چون در ماه رمضان علایمی مانند سردردهای عصبی، کاهش قند خون وکم آبی باعث افزایش اسیدهای چرب آزاد خون شده و به طور مستقیم اثر شدیدی بر روی آزادسازی کاته کولامین ها در میگرن می شود. اما حتی این افراد نیز با راهنمایی و کمک پزشک معالج و ایجاد تغییرات مختصر در مصرف دارو، می توانند روزه بگیرند.
برای کاهش بروز سردرد توصیه می شود:
-    آب و مایعات کافی نوشیده شود.(مصرف سبزیجات در وعده ی سحری کمک کننده است)
-    عدم قرار گرفتن در معرض نور خورشید و در صورت اجباراستفاده ازعینک و کلاه
-    عدم انجام فعالیت های شدید بدنی و وروزش در معرض نور خورشید
-    ترک  سیگار قبل از ماه مبارک و یا به حداقل رساندن مصرف آن
-    کم کردن مصرف قهوه و چای پررنگ قبل از ماه مبارک
-    گاهی مصرف یک قرص مسکن در وعده ی سحری، می تواند کمک کننده باشد.
تغذیه ی صحیح به هنگام سحر و افطار
در برخی منابع توصیه شده است که افراد روزه دار همانند زمانی که روزه نیستند، سه وعده غذا بخورند که این وعده ها شامل افطار، شام و سحر است، اما صرف غذا در دفعات کمتر از 2بار درسال هایی که ماه مبارک رمضان در فصل تابستان است، توصیه نمی شود. بهتر است غذای مصرفی در وعده ی سحری خصوصیات و ویژگی وعده ی ناهار را داشته باشد، تا از ایجاد گرسنگی در طول روز پیشگیری شود. با توجه به ساعت صرف افطار و فاصله تا وعده ی سحری، می توان ساعتی پس از افطار یک وعده ی غذایی مثل شام سبک صرف کرد؛ البته این به وضعیت خود شخص و تمایل او به صرف غذا بستگی دارد. در هنگام افطار، مصرف غذاهای سبک و مختصر شامل گروه های غذایی شیر و لبنیات( مانند شیر و ماست و پنیر) ، میوه و سبزی، نان و غلات(مانند برنج و نان) برای افزایش قند خون توصیه می شود؛ مانند نان و پنیر و سبزی که یکی از عادات خوب غذایی هموطنان در این ایام است. علاوه بر این، مصرف شیر گرم، فرنی وشیربرنج در هنگام افطار مناسب است. استفاده از مواد غذایی آبکی مثل سوپ کم چرب، آش کم حبوبات، حلیم بدون روغن (حلیم منبع خوبی ازمواد نشاسته ای ، فیبر، پتاسیم و منیزیم است) و همچنین مایعات به هنگام افطار و سحر، موجب حفظ تعادل آب و مواد معدنی فرد روزه دار می شود.
استفاده از سبزی و میوه در هنگام افطار و همچنین در فاصله ی بین افطار تا سحر، به دلیل این که منبع خوبی از آب و فیبر هستند، برای دستگاه گوارش بسیار مفید است و مانع بروز یبوست می شود. توصیه  می شود در وعده ی سحری مقدار مناسبی سبزی های مختلف( سبزی خوردن) مصرف شود. سبزی ها با دارا بودن مواد مغذی مختلف و آب، علاوه بر تامین ویتامین ها و مواد معدنی مورد نیاز بدن، از تشنگی فرد در طول روز جلوگیری می کنند.
مصرف مواد غذایی شیرین در وعده ی سحری توصیه نمی شود. مصرف مواد غذایی شیرین با تحریک انسولین موجب ورود قند خون به داخل سلول ها و در پی آن کاهش قند خون می شوند. به این ترتیب، مصرف مواد غذایی شیرین و حاوی قندهای ساده مثل شیرینی و شکلات در وعده ی سحری، موجب می گردد شخص زودتر گرسنه شود.
عبادت هایی که بعد از افطار در ماه مبارک رمضان انجام می شود به متابولیسم غذا کمک می کند. در نماز خواندن تمام ماهیچه ها و مفاصل درگیر هستند و می تواند جانشین یک ورزش با شدت متوسط باشد که کالری مصرف می شود.

برخی از مشکلات رایج در روزه داری
1.    یبوست:
دلایل: مصرف زیاد غذاهای تصفیه شده مثل نان های تهیه شده از آرد سفید(نان لواش و فانتزی) و کاهش مصرف آب و غذاهای حاوی فیبر(میوه و سبزی).
درمان: افزایش مصرف نان های سبوس دار و تیره، استفاده از میوه و سبزی و میوه های خشک مانند آلو خیس شده، و افزایش مصرف آب.
2.    سوء هاضمه و نفخ: سوء هاضمه همراه با احساس پری معده
دلایل: مصرف زیاد غذاهای چرب، سرخ کردنی و ادویه دار؛ غذاهایی مثل تخم مرغ، کلم، حبوبات ونوشابه های گازدار.
درمان: استفاده از غذاهای آب پز و بخارپز و نوشیدنی های سالم مانند آب، شربت های سنتی مانند عرق نعنا، بهار نارنج و بیدمشک.
3.    افت فشارخون: تعریق زیاد، ضعف، کاهش انرژی، سرگیجه، رنگ پریدگی و حالت غش که ممکن است هنگام بعدازظهر در ماه مبارک رمضان اتفاق بیفتد از علایم افت فشارخون است.
دلایل: مصرف کم مایعات ونمک کافی.
درمان: خنک نگه داشتن فرد و افزایش مصرف مایعات و نمک کافی( نمک زیاد خود مشکل ساز است) در هنگام افطار و سحر.
4.    سردرد:
دلایل: عادت به مصرف کافئین در طول روز و استعمال دخانیات و قطع آن، خستگی و عدم استراحت و خواب کافی به علت فعالیت زیاد یا افت فشارخون.
درمان: بهتر است 1 تا 2 هفته قبل از ماه مبارک رمضان، مصرف مواد حاوی کافئین وتنباکو را کاهش دهید( نوشیدنی ها و چای گیاهی فاقد کافئین جایگزین مناسبی به شمار می آیند.) در طول ماه مبارک رمضان برنامه ی خود را طوری تنظیم کنید که خواب و استراحت کافی داشته باشید.
-    اگر سردرد به علت افت فشارخون بسیار جدی باشد، باید روزه را افطار کرد.
5. افت قند خون:
ضعف، سرگیجه، خستگی ، عدم تمرکز، تعریق، لرزش، کاهش فعالیت و قدرت جسمانی، سردرد و تپش قلب از علایم افت قند خون است.
دلایل (در افراد غیردیابتی): مصرف زیاد قندهای ساده در وعده ی سحر، چون این امر باعث ترشح زیاد انسولین و افت قند در طول روز می شود.
درمان: پرهیز از مصرف غذاها و نوشیدنی های حاوی قندهای ساده و شیرینی ها در وعده ی سحر
تذکر: بیماران دیابتی نوع یک و دو برای روزه داری باید با پزشک معالج خود متخصص تغذیه مشورت کنند.
6. گرفتگی عضلات:
دلایل: مصرف ناکافی غذاهای حاوی کلسیم، منیزیم و پتاسیم.
درمان: مصرف غذاهایی که منبع غنی از مواد فوق هستند؛ مثل سبزی ها، میوه ها، لبنیات، گوشت و خرما .
7. سوزش سردل، ورم معده و..
دلایل: افزایش اسید در معده ی خالی باعث این عوارض می شود. سوزش سردل ابتدا در قسمت فوقانی معده در انتهای جناغ سینه شروع شده، تا ناحیه ی گلو گسترش می یابد. غذاها ادویه دار، نوشابه های گازدار و نیز قهوه این حالت ها را بدتر می کنند. گاهی مصرف غذاهای پرچرب نیز می تواند سبب بروز این مشکلات شود.
درمان: درمان هایی برای کاهش سطح اسید معده موجود است که طبق نظر پزشک تجویز می شود.
تذکر: افرادی که دچار زخم معده یا ناراحتی های گوارشی هستند، باید برای روزه داری با پزشک معالج خود مشورت کنند.